Rewizja rozporządzenia REACH w celu lepszej ochrony zdrowia i środowiska

Unijne rozporządzenie REACH (ang. Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) określa, w jaki sposób wchodzące i dostępne na rynkach UE substancje chemiczne, w tym te potencjalnie szkodliwe dla zdrowia, są rejestrowane, oceniane, autoryzowane i regulowane. Długo wyczekiwana rewizja tych przepisów to kluczowa okazja do wzmocnienia jej skuteczności na rzecz ochrony zdrowia ludzi i środowiska. Pozwoli szybko i skutecznie identyfikować niebezpieczne substancje chemiczne oraz wdrażać lepsze środki zarządzania ryzykiem.

Wprowadzone w 2007 roku rozporządzenie REACH dotyczy wszystkich substancji chemicznych produkowanych w Unii Europejskiej oraz do niej importowanych, niezależnie od tego, czy są one stosowane w procesach przemysłowych, czy w produktach konsumenckich. Chociaż w teorii REACH zawiera wiele narzędzi niezbędnych do ochrony zdrowia i środowiska przed niebezpiecznymi chemikaliami, bywają one osłabiane przez różnorakie luki i niedostateczną odpowiedzialność przemysłu. W 2020 roku, w ramach Europejskiej Strategii Chemikaliów na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (CSS), Komisja Europejska zobowiązała się do opublikowania propozycji rewizji tego przepisu do końca 2022 roku. Tymczasem mamy rok 2026, a jej przygotowywanie nadal trwa.

Potrzeba aktualizacji rozporządzenia REACH jest pilna: obecny proces regulacyjny przebiega zbyt wolno, a szkodliwe substancje, takie jak bisfenole, ołów czy PVC, nadal są powszechne na rynku, generując liczne skutki i wysokie koszty zdrowotne.

Obecne luki w rozporządzeniu REACH:

• Uchybienia ze strony przemysłu, polegające na tym, że przedsiębiorstwa przekazują niepełne informacje podczas rejestracji substancji chemicznych; skutkuje to brakiem danych i opóźnieniami w procesie oceny.

• Nadmierne obciążenie dla władz, które spowalniają lub blokują identyfikację zagrożeń i zarządzanie ryzykiem, co naraża ludzi na kontakt ze szkodliwymi chemikaliami przez lata, a także ich kumulację w organizmie poprzez tzw. efekt koktajlu.

• Niewłaściwa substytucja, w której substancje chemiczne podlegające zakazom są zastępowane strukturalnie podobnymi, słabo zbadanymi alternatywami o porównywalnym lub większym ryzyku.

• Nieuzasadnione derogacje (opóźnienia we wdrażaniu przepisów), wynikające z ograniczonej przejrzystości lub przedkładania interesów przemysłu nad ochronę zdrowia i środowiska.

Postulaty HEAL ws. rozporządzenia REACH, mające na celu ochronę zdrowia:

1: Brak danych, brak rynku

Substancje chemiczne są często wprowadzane do obrotu bez wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa. Należy zaostrzyć wymogi rejestracyjne, tak aby producenci z góry dostarczali wszystkich ważnych informacji o możliwym działaniu danej substancji, w tym o nowych klasach zagrożenia określonych w przepisach ws. klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji chemicznych (CLP).

2: Większa odpowiedzialność przemysłu

To nie władze powinny ponosić ciężar dowiedzenia szkodliwości danej substancji, a przedstawiciele przemysłu. Należy jednocześnie wzmocnić rolę Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) w sprawdzaniu poprawności dokumentacji, nakładać kary za nieprzestrzeganie przepisów oraz ulepszyć narzędzia pozwalające na szybsze działania regulacyjne, w tym wytyczne dotyczące klasyfikacji.

3: Ewaluacja i regulacja całych grup substancji chemicznych

Aby zapobiec wprowadzaniu na rynek niekorzystnych substytutów danych substancji,  rozporządzenie REACH powinno skutecznie regulować całe grupy substancji chemicznych, a nie tylko pojedyncze substancje. Pozwoliłoby to przyspieszyć procesy oceny, promować bezpieczniejsze alternatywy oraz rozszerzyć ogólne podejście oparte na ryzyku na inne substancje chemiczne o wysokim stopniu zagrożenia, w tym substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego oraz substancje trwałe, bioakumulacyjne lub mobilne (zarówno w zastosowaniach konsumenckich, jak i przemysłowych).

4: Kompleksowa ocena jednoczesnego narażenia na działanie wielu substancji chemicznych

Rozporządzenie REACH powinno odzwierciedlać rzeczywiste narażenie, uwzględniając tzw. „efekt koktajlu”, czyli jednoczesne narażenie na działanie wielu substancji chemicznych. Zastosowanie współczynnika oceny mieszaniny (MAF – ang. Mixture Assessment Factor) pozwoliłoby dostosować skuteczną politykę do aktualnego stanu wiedzy naukowej na temat skutków zdrowotnych kumulacji ekspozycji na szkodliwe chemikalia.

5: Stosowanie przejrzystych kryteriów „niezbędnego zastosowania”

Chociaż stosowanie niektórych substancji niebezpiecznych może być chwilowo nieuniknione, obecnie nadużywa się tzw. derogacji, czyli dopuszczonych przez prawo opóźnień we wprowadzaniu danych przepisów, argumentując “niezbędnym zastosowaniem”. Dlatego kryteria takiego „niezbędnego zastosowania” opracowane przez Komisję Europejską w 2024 roku powinny zostać włączone do rozporządzenia REACH, aby zapobiegać nieuzasadnionym opóźnieniom we wdrażaniu przepisów chroniących zdrowie, promować bezpieczne zastępowanie substancji szkodliwych oraz zapewnić transparentność działań przedsiębiorstw.

6. Sankcje za naruszenie przepisów

Należy wprowadzić zasadę „zero tolerancji” za naruszenie przepisów. Przedsiębiorstwa, które nie wywiązują się ze swoich obowiązków wynikających z rozporządzenia REACH, tym samym narażając zdrowie i życie ludzi, powinny płacić wysokie kary.