Niedoceniane zagrożenie: dlaczego wszechobecny plastik jest większym problemem niż myślimy

Tworzywa sztuczne stanowią rosnące, poważne, a jednocześnie niedostatecznie rozpoznane ryzyko dla zdrowia ludzi i planety. Przyczyniają się do rozwoju chorób przewlekłych oraz przedwczesnych zgonów, a w najbardziej odczuwalny sposób wpływają na zdrowie grup szczególnie narażonych. Opublikowany na początku sierpnia br. raport The Lancet Countdown na temat zdrowia i plastiku wskazuje, że zewnętrzne koszty zdrowotne związane z globalnym wykorzystaniem tworzyw sztucznych przekraczają 1,5 biliona dolarów rocznie.

Od lat obserwujemy gwałtowny wzrost produkcji i użycia tworzyw sztucznych. Autorzy raportu The Lancet Countdown szacują, że od 1950 roku ilość wyprodukowanego plastiku wzrosła ponad 250-krotnie, do 475 megaton rocznie – przy czym najszybszy wzrost obserwuje się w produkcji materiałów jednorazowego użytku. Ponadto przewiduje się, że jeśli nie podejmiemy odpowiednich działań, światowa produkcja tego surowca wzrośnie prawie trzykrotnie do 2060 roku. Tak duża ilość tworzyw sztucznych wraz z niskim poziomem recyklingu – sięgającym jedynie 10% – sprawia, że ponad 8000 megaton odpadów zanieczyszcza obecnie naszą planetę. Powszechny użytek produktów zawierających lub w całości wytworzonych z plastiku, jego rozkład w środowisku do mikro- i nanoplastiku oraz szerokie zastosowanie szkodliwych chemikaliów w tworzywach sztucznych zwiększają narażenie ludzi na negatywne działanie wielu substancji.

Tworzywa sztuczne mogą przedostawać się do ludzkiego organizmu na trzy sposoby: poprzez spożycie, wdychanie i wchłanianie przez skórę. Naukowcy coraz częściej znajdują cząsteczki mikro- i nanoplastiku (MNP) w próbkach biologicznych, m.in. we krwi, mleku matki, wątrobie, nerkach, łożysku, mózgu czy sercu – w populacjach badanych na całym świecie. Badania sugerują, że MNP mogą przekroczyć kluczowe bariery biologiczne i pogarszać nasze zdrowie, m. in. poprzez mechaniczne uszkodzenia komórek i tkanek, uwalnianie szkodliwych substancji z plastiku czy transport chemikaliów i patogenów ze środowiska zewnętrznego. Tworzywa sztuczne zagrażają zdrowiu ludzi i ekosystemom na każdym etapie ich cyklu życia – od wydobycia surowców, przez ich produkcję, wytwarzanie z nich produktów, transport, użytkowanie, proces recyklingu aż po utylizację. Obecnie większość zagrożeń zdrowotnych związanych z użytkowaniem tworzyw sztucznych powiązanych jest z narażeniem na znajdujące się w nich niebezpieczne chemikalia – szacuje się, że w plastiku może znajdować się ponad 16 tysięcy różnych substancji chemicznych. Prawie 75% tych substancji nie zostało przebadanych pod względem potencjalnego wpływu na ludzkie zdrowie. Naukowcy wskazują, że substancje, które udało się przebadać, takie jak wieczne chemikalia (PFAS) czy substancje endokrynnie czynne (np. bisfenole) wpływają na ryzyko wystąpienia szeregu problemów zdrowotnych. Skutki te obejmują wpływ na układ rozrodczy (np. występowanie zespołu policystycznych jajników i endometriozy), skutki okołoporodowe (np. poronienie, zmniejszenie masy urodzeniowej dziecka i wady rozwojowe narządów płciowych), zmniejszone funkcje poznawcze (np. utrata ilorazu inteligencji), insulinooporność, nadciśnienie i otyłość u dzieci, cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia, udar, otyłość czy nowotwory.

Negatywny wpływ na zdrowie przekłada się na ukryte koszty dla gospodarki. Szacunki wskazują, że w 2015 roku w 38 krajach w związku z narażeniem na trzy chemikalia z tworzyw sztucznych (PBDE – polibromowane difenyloetery, BPA – bisfenol A, DEHP – rodzaj ftalanu) i ich skutkami zdrowotnymi w postaci udarów mózgu, choroby niedokrwiennej serca, utraty punktów IQ u dzieci oraz przedwczesnymi zgonami, koszty wyniosły ponad 1,5 bilionów dolarów.

Autorzy The Lancet Countdown wskazują jednak, że możemy uniknąć pogarszających się skutków dla zdrowia i środowiska związanego z produkcją plastiku oraz zanieczyszczeniem planety substancjami chemicznymi. Posiadając wyniki badań naukowych oraz wiedzę na temat skutecznych, opartych na nich rozwiązań, w efektywny sposób można ograniczyć negatywny wpływ tworzyw sztucznych na zdrowie oraz zminimalizować koszty zewnętrzne – dzięki skutecznie wdrażanym i odpowiednio finansowanym regulacjom oraz politykom na poziomie krajowym, unijnym i globalnym.

Strona The Lancet Countdown z raportem do pobrania: link